twitter
    برای اینکه بدونید ، چیکار میکنم ، دنبالم کنید
درآمدی برمفهوم قرآنی عقل
برای عقل معانی بسیار گسترده ای بیان کرده اند. این واژه به جهت کاربردهای زیاد در میان عموم و خصوص مانند بسیاری دیگری از واژگان حوزه انسانی وپرکاربرد دچار ابهام معنای شده است. می توان به حالتی که این واژه یافته است خفای از شدت ظهور گفت. آن اندازه این واژه ظاهر است که کسی در اندیشه شناخت مفهومی آن بر نمی آید. هر کسی به اعتبار آن چه از آن می فهمد بسنده می کند و احتمال تفهم مراد گوینده را بی هیچ اما و اگری می دهد. هرگز به خود اجازه نمی دهیم که در معنایی که از آن فهمیده ایم درنگ و یا گمانی بریم. گویی کلماتی چون آب و ابر را شنیده ایم. از این رو به آسانی خود را در جایی گوینده قرار می دهیم و بر این باوریم که مراد واقعی و حقیقی گوینده را از این واژه فهمیده ایم. همذات پنداری عملی است که ما با این گونه ارتباط با گوینده پیدا می کنیم. از این رو وقتی می گوید : این حکم عقل است و یا سخنی نامعقول گفته ایم به خود زحمت نمی دهیم تا در گنجینه واژگانی و معانی آن تامل کنیم . با آن می دانیم برای این واژه معانی عام و خاصی وضع شده است و هر گروه فکری و جرگه علمی از آن معنایی را می فهمند که گاه موضوع له لفظ و گاه اصطلاحی در علم و دانشی است. شگفت آن که گوینده نیز به این مسایل توجهی ندارد و گاه واژه را در معنایی به کار می برد که خاص علمی و اصطلاح دانشی است. نمونه آن را می توان در کاربرد همین واژه عقل و خرد در میان فلاسفه و منطقی ها و یا در میان عارفان و یا میان دانشمندان اخلاق و تربیت یافت. کسی که از دانشی برخوردار است و یا به جهت مطالعه و یا درگیری روزمره با یکی از کاربردهای آن مواجه و رو به رو است ناخودآگاه عقل را در معنایی به کار می برد که خود با آن درگیر است و توجهی ندارد که این واژه در نزد مخاطب با چه معنایی تلقی می شود. شاید مخاطب و شنونده در همان زمان دانشی و یا کتابی را مطالعه می کند که این واژه را به معنایی خاص دیگری به کاربرده است. به نظر می رسد که همگان با اصالت به فهم درست معنایی واژگان هر معنایی را که متبادر به ذهن است و یا ذهن با آن درگیر می باشد معنایی می دانیم که گوینده آن را اراده کرده و به کار برده است.
مشکل دیگری که ما به عنوان خواننده کتابی یا شنونده مطلبی با آن رو به رو هستیم ، تفاوت فرهنگی و یا زمانی است. در میان معاصران بیشترین مانع در تفهم و ارتباط درست کلامی برخاسته از تفاوت های فرهنگی است که یکی از آن ها دامنه متفاوت دانشی فرد گوینده وشنونده است. این مشکل در میان غیر معاصران و در خواندن متون پیشینیان به تفاوت معنایی است که میان آن دو وجود دارد. از آن جایی که دنیا اگر نگوییم در همه چیز ولی در بسیاری از چیزها در حال تغییر است و این تغییر چه تند و چه کند و چه محسوس و چه نامحسوس رخ می دهد و این که یکی از این تغییرات در حوزه معنایی و کاربردی واژگان است نتیجه و برآمد طبیعی این مطالب و مقدمات آن خواهد بود که واژگانی که نویسنده دیروز به کار برده است با معنای امروزی آن تفاوت دارد. جا دور نروید. همین چراغ در گذشته چه معنایی داشت و اکنون چه معنایی دارد. هر چند که فصل مشترکی همه این کاربردها را موجه می سازد ولی ابزارهای آن بسیار متفاوت و متنوع است. گاه این واژگان به جهاتی معانی متضاد به خود می گیرند مانند واژه استعمار که به معنای آبادانی بوده است ولی در نگرش امروزین نه تنها به این معنا و مفهوم نیست بلکه واژه چندش آور و زننده است و حتی بار عاطفی منفی را با خود حمل می کند.
از این رو می بایست برای فهم درست واژگان به کار رفته در کتاب به عصر مولف رجوع و معانی آن زمان را استخراج و به کار بریم تا به مفهوم درست مطالب نوشتار دست یابیم . برای این مقصود نیاز به منابع قطعی داریم تا آن معنا را به ما برساند. بسیاری از واژگان در طول تاریخ معنا خود را با تغییرات اندکی حفظ کرده اند ولی هستند واژگانی که این گونه سرنوشتی نداشته اند و معنا آن به کل یا به طور جزیی تغییر کرده اند. یکی از این واژگان عقل است که دچار چنین تغییری شده است. اکنون برای فهم آن چه باید کرد؟ پیشنهاد نخست رجوع به روایات یقینی و قطعی صدور از معصوم است. چنان که راه دیگر کتب لغت معتبر می باشد.
درروایات برای عقل را معانی چندی گفته اند که یکی از آن ها این معناست: العقل ما عبد به الرحمن و اکتسب به الجنان؛ عقل آن چیزی است که با آن خداوند رحمان پرستش و عبادت می شود و بهشت با آن به دست می آید. بنابراین باید گفت در برخی از آیات که مردم را به تعقل فرا می خواند خردی است که انسان را با خالق آفرینش آشنا سازد و در آمد آن بندگی و برآیند آن خشنودی خدا است که همان ورود به بهشت وبهره مندی از نعمت الهی در قیامت و آخرت است.
اگر درآیات قرآنی انسانی را که در پی رضایت و خشنودی خدا نباشد نابخرد دانسته شده است با آن که به نظر عرف و درنگرش مردم بسیارعاقل است و حتی رفتار و کردارش حکایت از آن دارد و یا مخترع و دانشمندی است که همه این ها در نگرش مردمان عقل و هوش است، نباید شگفت زده شویم که چرا چنین خردمندانی را نام بی خردی نهاده اند؛ چون کسی که در پشت این همه مظاهر الهی که خود به وصف خردمندانه بودن آن آگاه است، خدا را نبیند و در پی رضایت و خشنودی او نباشد، در حقیقت نابخردی است که نام خردمندان بر او نهاده اند و یا خود را بدان خوانده است.